Dofrablogg

Svarthol

Í gærkvöldi horfði ég á fróðlegan og skemmtilegan þátt um svarthol í Horizon seríunni á BBC Two. Farið var vítt og breitt yfir það nýjast sem vitað er um svarthol og hvaða þýðingu það hefur fyrir það sem við teljum okkur vita um alheiminn. Ég fyrir mitt leyti var samþykkur flestu sem þarna kom fram og sá ekki annað en að þarna væri rétt farið með allar helstu staðreyndir. Það er t.d. á almanna vitorði núorðið að líklega eru risastór svarthol í miðju allra sólkerfa. Í okkar eigin sólkerfi er þetta svarthol um milljón sinnum stærra en sólin okkar en hún er eins og allir vita um milljón sinnum stærri en jörðin okkar. Þetta er það sem við köllum gjarnan súpersvarthol til aðgreiningar frá stjörnusvartholum sem eru auðvitað miklu minni og milljón sinnum fleiri en hin.

Í þættinum var því m.a. lýst hvernig almenna afstæðiskenningin útskýrir á einfaldan og fallegan máta allt sem lýtur að þyngdarlögmálinu. Það var farið vel yfir það hvernig rúm og tími halda alheiminum saman og hvernig massi formar rúmið sem aftur þrýstir nálægum mössum hverjum að öðrum. Mér þótti Michio Kaku skýra ágætlega reikningsvilluna sem Einstein gerði varðandi takmörk almennu afstæðiskenninguna. Það varð snemma ljóst að eitthvað gekk ekki upp þegar hlutirnir urðu smærri og smærri. Það kann að vera í lagi í stærðfræði að ímynda sér að eitthvað sé óendanlegt (∞) . Stærðfræði er hvort sem er bara hugarleikfimi. Í eðlisfræði gengur það hinsvegar engan vegin upp reikna með ∞. Það er einfaldlega ekki hægt að helminga raunverulegan og áþreifanlegan hlut endalaust. 

 Skammtafræðin (quantum mechanics) skilgreinir þetta allt saman varðandi hluti sem eru örsmáir og lúta rafsegulkröftum ásamt veikum og sterkum atómkröftum. Gallinn er sá að skammtafræðin útskýrir ekki jafnvel hvernig hlutir haga sér gagnvart þyngdarkröftum (gravity). Við Michio, sem hefur sérhæft sig meira en ég í String theory, höfum verið að reyna að sameina þetta tvennt í því sem við köllum skammta þyngdarlögmálið (quantum gravity theory), sumir kalla þetta Theory of everything, en rekumst alltaf á sama vandann. Þegar rýmið nálgast núll verður massinn óendanlegur (∞). Og reyndar ekki bara núll heldur óendanlega margar runur af óendalegu.

Og hvað kemur þetta svartholum við? Um langan aldur hafa eðlisfræðilegar rannsóknir (experimental physics) og kennileg eðlisfræði (theoretical physics) gengið hönd í hönd og styrkt hvor aðra og örvað til nýrra dáða. Svartholin er hinsvegar ekki hægt að rannsaka beint. Þau eru ósýnileg og aðeins er hægt að reikna sig til um tilvist þeirra eftir sýnilegum atvikum í nágrenni þeirra. Þegar hugmyndafræðin og reiknilíkönin bregðast okkur erum við því í hálfgerðu tómarúmi. Hvað gerist þegar allt efni sem svartholið dregur til sín skreppur saman og verður óendanlega lítið að rúmmáli og með óendanlega mikinn massa? Hvað var áður en Stóri hvellur leysti allan massa alheimsins úr læðingi fyrir nærri 14 billjónum ára? 

Þetta er það sem við erum að velta fyrir okkur núna ásamt betri skýringum á eðli andefnis og Higgs boson sem e.t.v. getur útskýrt fyrir okkur hversvagna sumt hefur þyngd en annað ekki.

Fornleifar og saga

Í dag sat ég skemmtilegt málþing sem haldið var af Félagi um 18. aldar fræði um fornleifar og sögu. Nánar tiltekið þá var lýst stuttlega nokkrum rannsóknarverkefnum síðustu ára og hverju þau hafa bætt við þekkingu okkar á sögu og lifnaðarháttum fólks á fyrri öldum. M.a. var fjallað um fornleifauppgröft á Skriðuklaustri og í Skálholti, um rannsóknir á lífsbjörg Íslendinga á 12. og 18. öld og um nýja sögulega vitneskju sem fengist hafa úr fornleifarannsóknum eftir 2000.

Margt kom á óvart. T.d. hefur Gunnar Karlsson, sagnfræðingur, komist að því að meðalstærð búa hafi verið um 80% stærri á 12. öld en þau voru við upphaf 18. aldar. Hann notar nokkuð flóknar aðferðir, og stundum frekar óáreiðanlegar sýnist mér, til að ákvarða stærð meðalbúa á 12. öld og ber það saman við alláreiðanlegar upplýsingar um búnaðarhætti og bústærðir sem safnað var með manntalinu 1703. Samkvæmt Gunnari hefur meðalbústærðin verið 16 nautgripir og 112 ær á 12. öld en að afar lítið hafi verið um svín, geitur og hross og kornyrkja ekki svo mikil að hún skipti máli. Hann reiknar með að vinna manna á 12. öld hafi skiptst þannið að 60% hafi verið vegna landbúnaðar, 30% vegna fiskveiða og 10% í annað.

Hér fyrir neðan er tafla sem sýnir heildarframleiðsluna innanlands og hvernig lífsbjörgin skiptist eftir innlendum fæðutegundum. Tölurnar sýna kýrgildi en sex ærgildi voru í einu kýrgildi. Nokkur hluti innlendrar framleiðslu var fluttur út og að hluta keypt korn og önnur matvara fyrir útflutningsverðmætið. Til þessa er tekið tillit í tölunum í töflunni.

	12. öld	18. öld
Nautgripir	80 þús	30 þús
Sauðfé	93 þús	46 þús
Summa	173 þús	76 þús
Fiskveiðar	30 þús	38 þús
Samtals	203 þús	115 þús

 Eitt sem vekur athygli er að talið er að um 20% af fæðu manna hafi komið frá fiskveiðum en 80% frá landbúnaði á 12. öld og að fiskur hafi verið miklu stærri hluti á átjándu öld. T.d. hefur farið fram greining á beinum úr sorphaug við Finnbogastaði í Trékyllisvík sem sýnir að þar hafi fæða manna verið 99,9% fiskur á móti 0,1% búfénaði. Það er áreiðanlega meira en almennt var á landinu. Varðveist hefur viku matseðill frá Skálholtsskóla á 18. öld. Þar er þá harðfiskur í hvert mál ásamt brauðhleif, mysu, smjöri og til skiptis kjöt, slátur, grautur eða meiri fiskur (saltfiskur). Aðeins er borðaður hadegir- og kvölverður nema á sunnudögum, þá er einnig boðið til morgunverþar. Meiri harðfiskur og smjör.

Við fengum líka að gægjast inn í spítalann og lykta af lífinu á Skriðuklaustri. Klaustrið var ekki stofnað fyrr en 1493 og var lagt niður 1554. Steinun Kristjánsdóttir, fornleifafræðingur, sem stjórnar rannsókninni segir að þarna hafi allt verið með alþjóðlegum (evrópskum) brag. Það á líka við um sjúkdómana því að amk 8 sjúklingar hafa látist úr sárasótt. Þetta er nokkuð magnað því sárasótt barst til Evrópu frá Ameríku með Kólumbusi og hans mönnum 1493. En klaustrið tengist mér á óbeinan hátt því afi minn bjó á Eyri við Reyðarfjörð sem var í eigu klaustursins og síðan konungs þar til afi keypti hana fljótlega eftir 1900 ef ég man rétt.

Í Þjóðminjasafninu er falleg og skemmtileg sýning á munum frá nýlegum rannsóknum. Smá upplýsingar um hana er hægt að skoða á hér.

Hver er ég?

Þessar spurningu (Hver er ég?) hafa menn velt fyrir sér frá örófi aldanna. Ég hef oft dáðst að hinum ýmsu eiginleikum sem við erum gædd og mér finnst bæði ótrúlegir og algjörlega óskiljanlegir. Þetta á t.d við um eiginleikana sem gera okkur kleift að skynja umhverfi okkar. Í mínum huga eru ytri skynfærin tiltölulega mekanisk skilningarvit. Þau lúta eðlisfræðilegum eiginleikum sem ég skil. Þ.e.a.s. ég skil hvernig augað tekur við ljósinu í gegnum ljósop og linsu og varpar því á flöt. Ég get líka ímyndað mér hvernig skynjarar nema upplýsingarnar og koma boðum áleiðis til heilans. Hitt er mér óskiljanlegt hvernig heilinn vinnur úr upplýsingunum. Sama er með lykt, heyrn, bragð og tilfinningu. Ég skil hvernig skynjararnir virka hvernig og skilaboðin eru flutt áleiðis til heilans. Þetta eru bara rafboð. En svo ekki söguna meir.

Ég hef löngum dáðst að því hvernig heilinn vinnur úr öllum þessum skynjunum og lætur líkaman bregðast við flóknustu aðstæðum á viðeigani hátt. Ég set þetta í sjónrænt samhengi þegar ég horfi á fótbolta, amerískan eða evrópskan, og fylgist með leikmönnum senda langar sendingar nákvæmlega á staðin þar sem annar leikmaður verður eftir nokkrar sekúndur. Fyrir utan að stjórna flókinni tæknilegri útfærslu þarf heilinn að líka að sjá inn í framtíðina um óorðna hluti.
Magnað. En þetta geta nánast allar lifandi verur gert.

Í gærkvöldi horfði ég á þátt úr Horizons seríu BBC þar sem sögumaðurinn og stærðfræðingurinn Marcus du Sautoy var að spá í enn flóknari hluti. Það er þetta með sjálfið eða sálina. Eftir því sm best er vitað búa aðeins þrjú dýr á jörðinni hafa sjálfsmeðvitund þar sem einstaklingurinn upplifir sig sem sjálfstæða einstakling sem býr yfir meðvituðum minningum og getur haft meðvituð áhrif á líðan sína og gerðir í nútíð og framtíð. Þetta eru auk manna simpansar og órangútan. Og hvað í ósköpunum er þetta sjálf og hvernig virkar það í líkamanum?

Með tilraunum hafa menn komist að því að sjálfsmeðvitund myndast með mönnum á aldrinum  18-22 mánaða. Þetta er staðfest með því að setja merki á andlit barns áður en það skoðar sig í spegli. Ef barnið hefur þroskað með sér sjálfsmeðvitund ber það hendina ósjálfrátt að þessu nýja útlitseinkenni en annars ekki. Menn hafa líka gert tilraunir á mönnum með því að setja þá í sneiðmyndatæki með þeim fyrirmælum að þeir smelli á hnapp í hægri eða vinstri hendi að eigin geðþótta og að því er virðist eftir tilviljun. Það er auðvitað fylgst með starfsemi heilans og lesið úr upplýsingunum.

Og hér kemur bomban. Maðurinn í sneiðmyndatækinu telur sig vera að smella hnöppunum á algjörlega tilviljanakenndan hátt og veit aðeins með sekúndubrots fyrirvara á hvorn hnappinn hann mun ýta. En eftir að hafa fylgst með dálitla stund getur skoðandinn sagt okkur með 6 sekúndna fyrirvara á hvorn hnappinn maðurinn ýtir næst. Hann veit sem sagt 6 sekúndum fyrr en maðurinn sjálfur hvað hann muni gera. Okkur finnst við vera eldklár og frumleg en heilinn er búinn að ákveða hvað við gerum mörgum sekúndum áður en við höldum að við séum að ákveða það.

Þetta þyrftu menn að vita í fótboltanum!

Paul Newman

Jæja, þá er enn ein af stjörnunum sem ég eignaðist á 6. áratugnum horfin af sjónarsviðinu. Paul Newman var miklu meiri persónuleiki en flestar aðrar kvikmyndastjörnur. Fyrir utan að vera alvöru kappakstursmaður þá var hann hugsjónamaður sem vissi að lífið snýst ekki um frægð og frama heldur um innihald og áhrif.

Ég man fyrst eftir honum í ermalausum bol eða í t-shirt í einhverjum suðurríkjamyndum. Þetta gæti verið misminni því fyrstu myndirnar sem ég man eftir voru ekki suðurríkjamyndir. Þetta gæti að hafa verið THE LONG HOT SUMMER (1958), en um svipað leyti sá ég CAT ON A HOT TIN ROOF (1958), EXODUS (1960) og THE HUSTLER (1961). Framleiðsluár myndanna segir lítið um það hvenær þær voru sýndar hér heima. Það fór aðallega eftir verðinu á þeim hjá framleiðandanum.

THE STING (1973) er ein af mínum eftirlætismyndum allara tíma og THE HUDSUCKER PROXY (1994) er líka frábær, ekki síst fyrir stílinn í myndinni. Ég man yfirleitt ekki titla á kvikmyndum og efni þeirra getur verið mér algjörlega framandi fram í miðja mynd, þegar ég man skyndilega eftir að ég hef séð myndina áður. En hitt man ég, að ég hef séð margar myndir með Paul Newman og alltaf skemmt mér vel.

 Til að kóróna allt saman, þá höfðu stelpurnar það stundum á orði hér áður fyrr, að ég líktist kallinum. Ég gat ekki séð það á þeim tíma, en þegar ég skoða myndir núna þá sýnist mér að í þessu gæti leynst sannlekskorn. Og hitt er alveg óumdeilt, að á nýjum myndum líkist hann karli föður mínum talsvert mikið, þegar hann var á níræðisaldri.

Pálína hefur hitt þjóðhöfðingja

Nú fer að færast fjör í málið. Það hefur semsé komið í ljós að Pálína hefur einusinni á æfinni hitt og talað við þjóðhöfðingja. En greinilega vissi hún ekki að maðurinn var þjóðhöfðingi eða þótti hann svo ómerkilegur að það tæki því ekki að nefna hann.

 

Sjá alla fréttina í Huffington Post.

Málfarsráðunauturinn ég

Málfarsráðunautur RÚV,
Efstaleiti 1,
Reykjavík

Kæri Málfarsráðunautur.
Mér hefur alla tíð fundist málfar dagskrárgerðarmanna á RÚV vera á miklu hærra plani en algengt er á öðrum útvarpsstöðvum og að mestu leyti hreint til fyrirmyndar. Þetta á við jafnvel eftir að við misstum Sigurð T. á Útvarp Sögu. Uppá síðkastið fer þó fjölgandi því sem ég kalla málvillur og/eða fáfræði í dagskrá RÚV. Hér á eftir nefni ég þrjú dæmi úr mismunandi dagskrárliðum til að sanna mál mitt.

1. Einhverjum snillingi á Rás 2 datt í hug að þýða hugtakið "cover song" með orðinu "ábreiða." Þetta hljóta að vera mistök sem væntanlega byggja á misskilningi eða fáfræði þýðandans.

2. Í fréttum er orðið "underground" í merkingunni neðanjarðarlest (tube, metro) þýtt sem "jarðlest." Orðið underground er held ég notað til að aðgreina þá gerð lesta frá þeim lestum sem ferðast ofanjarðar. Orðið jarðlest segir ekkert um það hvort vikomandi lest ferðast ofan eða neðan jarðar. Það gefur hinsvegar sterklega til kynna að ekki sé um vatnslest (lest sem ferðast í vatni eða er gerð úr vatni) að ræða eða t.d. geimlest (lest sem ferðat um geiminn) eða kolalest (lest sem flytur kol).

1. Í íþróttafréttum er oft sagt frá því að þetta liðið eða hitt hafi sigrað einhverja keppni. Sem betur fer eru þetta sjaldnast lið sem ég hef dálæti á. Ef svo færi að eitt af mínum eftirlætisliðum myndi einhverntíman sigra einhversstaðar þá vildi ég gjarnan að það sigraði önnur lið í keppni.

Með kveðju og von um að þetta verði strax leiðrétt,

Guðl. Gauti Jónsson, málfarsráðgjafi

The Blood of the Earth 4

S jálfbærir orka

Hér er um að ræða biofuel, vatnsaflsorku, jarðvarmaorku, vindorku, sólarorku, sjávarfallaorku og kjarnorku.

Menn eru nokkuð sammála um að svokallað biofuel, eldsneyti sem framleitt er úr landbúnaðarafurðum, muni ekki skipta neinu verulegu máli. Sama er að segja um vatnsorku og jarðvarma. Virkjanleg orka af þessu tagi er hreinlega ekki svo mikil að hún skipti máli til lengri tíma. Til skemmri tíma skiptir þessi orka hins vegar máli til að brúa bilið frá jarðefnaorku til sjálfbærrar orku. Fyrir okkur Íslendinga getur þetta skipt máli, bæði til varanlegrar orkuöflunar innanlands og til útflutnings á þekkingu.

Kjarnorkuver svipuð þeim sem notuð eru í dag mun skorta eldsneyti eftir um 50 ár. Eftir það munum við nota auðgað úran, eða plutonium. Þegar og ef menn ná tökum á samruna tækni, þ.e. að búa til orku með samruna atóma í stað þess að sundra þeim, þá verðum við væntanlega ekki í vandræðum með orku. Orkan sem þannig er mynduð úr vatnsefni er nánast óendanleg og skilar hreinu vatni sem aukaafurð. En við þekkjum aðeins uppskriftirnar að þessari tækni. Við kunnum ekki aðferðirnar  til að útfæra tæknina og það mun taka marga áratugi að þróa þær.

Áður fyrr töldu menn að hægt væri að virkja orku sjáfarfalla í flóum og fjörðum. Þetta hefur reynst dýrt og umhverfisáhrifin hafa verið meiri og óæskilegri en menn gerðu ráð fyrir. Líklegasta þróunin er sú, að menn byggi neðansjávar vatnsmyllur (sbr. vindmyllur), Þær hafa þann kost að vera ekki sýnilegar, tiltölulega ódýrar  og að mörgu leyti þægilegar í viðhaldi. Ókosturinn er að þær munu ekki vinna rafmagn nema um 10 tíma á sólarhring.

Vinnsla vind- og sólarorku mun stóraukast í náinni framtíð. Jafnframt mun tækninni fleygja fram.

Enn hafa menn ekki komist að niðurstöðu um það, hvernig geyma á orkuna sem unnin er á þennan hátt. Einn af kostunum við olíuna er að það er svo auðvelt að flytja hana og nota. Til lengri framtíðar er líklegt að framleitt verið vetni úr orkunni. Til skemmri tíma er það ekki raunhæft. Það mun kosta BNA þús. milljarða að breyta olíu- og bensíndreifingarkerfi sínu yfir í vetni. Á meðan munum við í auknum mæli nota etanól og metanól.

Við erum í mjög þröngri stöðu bæði vegna mengunar og loftslagsbreytinga en líka vegna fyrirsjáanlegar orkuþurrðar. Þess vegna munum við þurfa að nota alla kosti sem til eru í stöðunni til að byrja með. Það þýðir að allir verða að leggja sitt af mörkum. Ég er t.d. nokkuð viss um, að umræðan um undanþágu okkar frá samþykktum um mengunarlosun, mun mjög fljótlega snúast upp í umræðu um hversu mikla orku við getum lagt af mörkum fyrir alþjóðasamfélagið. Það mun verða gerð krafa um að veitum aðgang að þeirri umframorku sem við búum yfir.

Enn og aftur mun þó afstaða og hlutverk BNA skipta mestu máli:

... The United States derive much of it's wealth from global economy that's dependent on fossil fuel... any effort to move away from a hydrocarbon system - or worse, use less energy - poses an alrming economic and political risk to the US, - a reality that tends to reinforce status quo... (Paul Robins, The End of Oil)

Blood of the Earth 3

Þótt lang flestir sérfræðingar spái því að olíuframleiðsla muni ná hámarki fyrir 2020 (sumir segja að henni sé þegar náð). þá hafa BNA stjórnvöld tilhneigingu til að spá miklu meiri ónýttum og óþekktum olíubirgðum en aðrir. Hvers vegna er mér ekki ljóst. En olíubirgðir eru takmarkaðar og endanlegar. Um það eru allir sammála.

Þegar bók Dilip Hiro Blood of the Earth var gefin út fyrr á þessu ári spáði hann því, að verð á olíu gæti jafvel orðið  hærra en $78 á tunnu, sem var hæsta verð til þess tíma. Hann þurfti ekki að bíða lengi eftir að spá hans rættist. Þetta hefur áhrif á hagkvæmni við að vinna olíu, en mun samt ekki breyta neinu sem nemur. Olíuverðið hefur líka áhrif á vinnslu og/eða framleiðslu á orku eftir fjölmörgum öðrum leiðum, sem fram til þessa hafa verið svo óhagkvæmar, að menn hafa horfið frá þeim.

Hvað tekur svo við af olíunni?

Endanlegir orkugjafar

1. Kol
   Í dag er 28% af öllu rafmagni í heiminum framleitt með kolum, mjög mismikið eftir löndum. Í BNA eru þetta um 20%, 25% í Þýskalandi og 33% í Englandi, en um 80% í Kína. Í Evrópu munu bæði hlutfall kola í framleiðslu raforku sem og heildarmagn minnka á næstu árum. Áætlanir í BNA gera ráð fyrir að stórauka notkun kola til raforkuframleiðslu þannig að 2020 verði 44% af raforku framleidd með kolum. Kína og Indland stefna að því að lækka hlut kola við raforkuframleiðslu hlutfallslega, en vegna mannfjöldans og gífurlega hraðarar þróunar mun notkun kola margfaldast að magni til á næstu árum.
   
   Umhverfisáhrif af kolavinnslu eru gífurleg, bæði hnattræn og staðbundin, en það er hægt að nota hreinar aðferðir við kolabrennslu. Framleiðsla á rafmagni með kolum er mjög hagkvæm og kolanámur munu endast í allt að 250 ár. Áætlanir BNA  frá 2006 gerðu ráð fyrir að lítið brot (iinan við 10%) af áætluðum kolaverum yrðu "hrein."
2. Náttúrulegt gas
   Fyrir olíukreppuna á 8. áratug síðustu aldar, þótti náttúrulegt gas vera til óþurftar við olíuvinnslu og því var brennt. Náttúrulegt gas er orkuríkara en olía og það hefur minni neikvæð umhverfisáhrif.  Í raun er það notað á svipaðan máta og olía og er stundum hagkvæmara og stundum ekki. Gallinn er sá að gasframleiðsla mun ná hámarki um einni kynslóð (ca. 30 árum) eftir að olíuframleiðsla nær hámarki. Það er því ekki framtíðarlausn á orkumálum heimsins.
3. Kjarnorka
   Um 15% af raforku í heiminum (5,7& af allri orku) er framleidd með kjarnorku, þar af um 60% í BNA, Frakklandi og Japan. Samtals eru um 220 kjarnorkuver í þessum löndum sem framleiða yfir 210 þús. megawött af raforku (Kárahnjúkar 69o MW = >0,1%). Þótt fraleiðlsan sé bæði hagkvæm og mjög hrein (engin hefðbundin mengunarefni) þá hafa menn haldið að sér höndum við byggingu kjarnorkuvera eftir atvikin á Three Mile Island 1979 og Chenobyl 1986. Enda mikið í húfi.
   
   Það sem menn gera sér oft ekki grein fyrir er að Uranium 235, sem er brennsluefni kjarnorkuvera, er takmörkuð auðlind. Miðað við núverandi notkun og þekktar Uranium birgðir, mun það aðeins endast fram undir 2060. (Þessi fullyrðing Dilip Hiro er umdeild og aðrir segja að það sé til nægt Uranium 235 fyrir langa framtíð). Að vísu er hægt að framleiða raforku með auðguðu Plutonium, en það er miklu hættulegra og mikið dýrara. Þetta er það sem Iranir eru að gera og er í grunninn sama tækni og notuð er til að framleiða auðgað efni fyrir kjarnorkusprengjur.
   
   Kjarnorkusamruna tækni, þar sem orka er framleidd á sama hátt og á sólinni úr efnum sem eru til staðar í "óendanlegu" magni og ekki myndar neina mengun, er langt undan. Þó eru uppi áform um að reisa tilrauna ver í Frakklandi á næsta áratug. Þar yrðu aðeins gerðar tilraunir með tæknina en ekki með framleiðslu.

Myndin efst á síðunni sýnir orkunotkun í heiminum í dag. Í efstu línu er heildarnotkun, næsta lína sýnir sundurliðun á lokastubb hennar og sú síðasta sundurgreiningu lokastubbs annarrar línu. Í heild sýnir myndin vel hversu raðandi notkun á jarðefnaeldsneyti er í heiminum í dag eða sem nemur 85% af allri orkunotkun.

Blood of the Earth 2

"Oil market data is generally a black art like using a set of chicken bones," says Paul Horsnell of Barclays Capital. "If Columbus had thought he'd hit India when in fact he was in the Caribbean, that's about the level of oil market data."    (Adam Porter í How much oil do we really have)

"... humans have yet to discover a commodity that comes anywhere near oil with it's various uses. It is a mineral that has shaped history and civilizations like no other since it was first extracted on a commercial scale in 1846." (Dilip Hiro; Blood of the Earth; 2007)

Það tók heiminn undurskamman tíma að taka upp olíu sem eldsneyti. Árið 1889 fékk Karl Benz einkaleyfi á smíði bíls með sprengimótor og 1903 setti Henry Ford A-módelið á markað. Eftir fyrra stríð varð ekki aftur snúið. Allur bílaflotinn, skriðdrekar, flugvélar og skip voru nú drifin olídrifnum sprengimótorum.

Skiptin tóku svona skamman tíma ekki síst vegna þess að þau voru hagkvæm. Skip urðu hraðskreiðari, vélin tók minna pláss og flutningsgetan jókst á meðan það fækkaði í áhöfn. Bílar og flugvélar voru nýjungar sem voru óhugsandi án sprengivélarinnar og olíu.

Næstu eldsneytisskipti þurfa að ske enn hraðar og þau verða ekki hagkvæm í sama skilningi og áður. Þessi skipti eru þvinguð og umdeild. Svo umdeild að sumir neita enn að viðurkenna nauðsynina. Það á einkum við um samríkisstjórnvöld í BNA á meðan stjórnir einstakra sambandsríkja og meirihlutinn í þinginu hefur aðra skoðun. Stóru þróunarríkin viðurkenna einnig vandann, en eru ekki sátt við sinn hlut í aðgerðunum.

Sumir segja að olíuframleiðsla hafi þegar náð hámarki, en aðrir að hámarki muni ekki náð fyrr en eftir 2020. Líklegast er að hámarki verði náð stuttu fyrir 2020.  Þetta skiptir máli, þar sem menn er nokkuð sammála um að eftir að hámarki er náð muni framleiðsla minnka í samræmi við svokallaða Hubbert-kúrvu. Miðað við það mun mikilvægi olíu til brennslu smá fjara út á innan við 25 árum eða svo. Olían verður þó mikilvæg eftir það til annarra nota.

Hvað tekur þá við???

Orð dagsins:

Gott dæmi er á við góða ræðu

(Ísl. Málsháttur)

Blóð jarðarinnar 1

Oil is a mineral that has shaped history and civilizations like no other since it was first extracted on a commercial scale in 1846. (Dilip Hiro; Blood of the Earth; 2007)

Það mætti sem sagt byrja sögu olíunnar 1846. Það mætti líka byrja hana á fyrri hluta síðustu aldar, þegar olíu- og bensínknúnir sprengihreyflar ruddu gufuvélum og kolum burtu. Eða við getum skroppið til Azerbaijan (sem þýðir Eldlandið) þar sem til eru eldar sem hafa logaði í amk 200 ár, við getum vitnað í Zaraþústra eða fylgt gamla testamentinu og rakið 2600 ára gamlar sögur um logandi stólpa og eilífa elda.

Enn best er að byrja á Juratímanum fyrir 150-200 milljónum ára. Olían er gerð úr dauðu svifi og smádýrum sem lifðu við miðbaug á þeim tíma. Smátt og smátt safnaðist mikið magn fyrir á botni geysistórra innhafa. Þegar nýrri jarðlög lögðust yfir þessar dýraleifar og þær voru komnar á 2-4000 metra dýpi, hjálpuðust þrýstingur að ofan og hiti að neðan við að brugga þennan görótta vökva.

Olía sem finnst langt fyrir norðan miðbaug er komin þangað fyrir tilstilli landreks. Og vegna þess að landrekið er allt í norðurátt, þá finnst ekkert umtalsvert magn af olíu á suðurhveli jarðar. Mest af olíunni og gasinu hefur þegar gufað upp, en sumstaðar hafa jarðlögin hindrað uppgufun og hvergi betur en þar sem saltlög hafa lagst ofan á dýraleifarnar. Saltlögin hafa myndast þegar innhöf gufuðu upp og vegna þess að þau eru bæði þétt og sveigjanleg, hafa þau hindrað uppgufun. Svona er þessu varið í Miðausturlöndum.

Og nú er olía notuð í allt. Það er engin leið að hugsa sér daglegt líf án olíu og efna sem framleidd eru úr olíu. Það sem blasir við mér hér úr sætinu er t.d.; nánast öll tölvan og allt sem henni fylgir, málning, talsverður hluti húsgagnanna, myndavélin, raflagnaefnið, perur og lampar, möppur, CD diskar, myndbönd, þéttiefni, áklæði, ábreiður, leikföng, málverk, skór, fatnaður, lyf, snyrtivörur, prentlitir, blýantar og pennar, reiknivélar, sjónaukar, skjalatöskur og - og - og ... Það er nánast allt og margt af því væri varla hægt að framleiða á raunhæfan hátt án olíunnar.

Orð dagsins:

Illt er að egna óbilgjarnan

(Ísl. málsháttur)